X
Strona korzysta z plików cookies w celu realizacji usług i zgodnie z Polityką Prywatności.
Możesz określić warunki przechowywania lub dostępu do plików cookies w ustawieniach Twojej przeglądarki.
Menu strony

Gabinet doktora Caligari

Gabinet doktora Caligari
Gabinet dr. Caligari to czołowy przedstawiciel ekspresjonizmu, film, z którego filmowcy czerpią wzorce po dziś dzień. To także klasyczny film grozy. Alan przychodzi do gabinetu tajemniczego doktora Caligari, gdzie wróż Cesare przepowiada, iż Alan pożyje jeszcze tylko do zmroku.

Faktycznie, mężczyzna zostaje zamordowany a wróżbita staje się głównym podejrzanym. Cesare ucieka przed pragnącym go zlinczować tłumem, ale w końcu umiera z wyczerpania. Sprawę w swoje ręce postanawia wziąć Francis, przyjaciel Alana, który domyśla się, iż za całą sprawą stoi tajemniczy doktor Caligari.

Historia szalonego zbrodniarza, tytułowego dr Caligari, który zmusza swego pacjenta – somnambulika do popełniania ohydnych mordów, rozgrywa się na tle fantasmagorycznych, odrealnionych dekoracji, mających obrazować zwichniętą psychikę bohaterów. Film dzięki temu wyróżnia się intensywnym, pełnym fantasmagorii nastrojem, przypominającym senne koszmary i urojenia chorego człowieka. Jest utrzymany zarówno w tradycji niemieckiej literatury romantycznej i współgra z pełną niepokoju atmosferą pogrążonej w kryzysie Republiki Weimarskiej.

Gabinet doktora Caligari
Pierwotna wymowa filmu została złagodzona ujęciem opowieści w swego rodzaju cudzysłów scenariuszowy – w finale okazuje się bowiem, że cała historia jest wymysłem chorej fantazji pacjenta szpitala psychiatrycznego. Ów "nawias" powstał z nakazu władz studia DFB produkującego film, które nie chciało wyrazić zgody na prezentację pierwotnej wersji reżysera. Jednoznacznie wskazywała ona bowiem na odpowiedzialność cesarskich władz Rzeszy za klęskę w I Wojnie Światowej, które jak szalony Doktor miały zmuszać do mordów "zahipnotyzowanych" Niemców. Dodajmy, że film został nakręcony tuż po klęsce Niemiec. Dopiero po dokręceniu scen tworzących kontekst dla działań szalonego doktora, film mógł wejść na ekrany. Dzięki tym zmianom, zamiast prostego pamfletu politycznego powstało ponadczasowe dzieło penetrujące zakamarki ludzkiej psychiki. Gabinet doktora Caligari zapoczątkował także zjawisko ekspresjonizmu w sztuce filmowej i do dziś uznawany jest za pierwszy w historii film grozy. Co ważne dla nas – film jest dziełem rodowitego wrocławianina.

Szczególną rolę gra wspomniana scenografia, stworzona przez rewolucyjnych artystów z grupy Die Brücke. Tło scen filmowych tworzą przedziwne przedmioty, abstrakcyjnie przechylone, wykrzywione i wymalowane, zygzakowatymi wzorami domy niczym z sennego koszmaru. Innowacją jest też charakteryzacja. Oczy wymalowane grubym, ciemnym tuszem podkreślającym klimat grozy. Krytycy podkreślali znakomite kreacje aktorskie - Wernera Kraussa w roli tytułowej i Conrada Veidt'a w roli opętanego lunatyka. Wielokrotnie powielanym kanonem dla przyszłych horrorów stały się nawet poszczególne sceny z Gabinetu..., takie jak ujęcie cienia mordercy z nożem. Do historii kinematografii weszła scena przebudzenia somnambulika Cezara (w tej roli Conrad Veidt), która była wykorzystywana wielokrotnie w scenach budzenia się takich bestii jak mumie, czy wampiry. (wg Filmoteki Narodowej, inf. własne)

GABINET DR. CALIGARI / DAS KABINETT DES DR. CALIGARI
Reżyseria: Robert Wiene; produkcja: Niemcy 1920, czas: 71 min.


Pierwszy klasyczny horror, czołowy przedstawiciel ekspresjonizmu, wzorzec kinowej grozy – film, z który inspiruje twórców filmowych po dziś dzień. Mroczna historia doktora Caligari, który stworzył mordercze monstrum. Warto wiedzieć, że scenografię to tegoż filmu stworzyli artyści ze stowarzyszenia Die Brucke będącego awangardą ekspresjonizmu. Film jest też jednym z najsłynniejszych debiutów reżyserskich – pierwszy film dał Robertowi Wiene miejsce w kinowym panteonie.

Horror niemy; produkcja: Niemcy 1920; czas projekcji: 71 min; reżyseria: Robert Wiene; scenariusz: Hans Janowitz, Carl Mayer; producenci: Rudolf Meinert i Erich Pommer; zdjęcia: Willy Hameister; obsada: Werner Krauss (Dr. Caligari), Conrad Veidt (Cesare), Friedrich Fehér (Francis), Lil Dagover (Jane), Hans Heinrich v. Twardowski (Alan), Rudolf Lettinger (Dr. Olson)

NIEMIECKI EKSPRESJONIZM FILMOWY
Kierunek zapoczątkowany filmem Gabinet doktora Caligari (1920) R. Wiene, jako przejaw protestu przeciwko zbrodniczej władzy (w uogólnieniu także jako sprzeciw wobec I Wojny Światowej). Osadzony w powieści gotyckiej, z której czerpał nastrój i inspirację tematyczną, charakteryzował się m.in. udramatyzowaniem dekoracji oraz grą świateł i cieni. Dalsze filmy kontynuowały ideologię filmu o Caligarim – sprzeciwu wobec terrorystycznej władzy – np. w trylogii o doktorze Mabuse (1922, 1932, 1960) F. Langa czy – szerzej – protestu wobec świata, w którym wszystko sprzymierzone jest przeciwko człowiekowi (np. w filmie Nosferatu 1922, F.W. Murnaua wampir jest symbolem dziesiątkującej ludzkość czarnej zarazy).

Drugim etapem filmowego ekspresjonizmu był Kammerspielfilm, umownie kierunek zamyka film Murnaua Portier z hotelu Atlantic (1924). Po dojściu Hitlera do władzy większość twórców opuściła Niemcy, kontynuując działalność filmową w Ameryce, która przejęła poetykę grozy właściwą kierunkowi (filmy o Frankensteinie, wampirach i wilkołakach), pozbawiając jednak obrazy kontekstu ideowego, właściwego filmom niemieckim.

Ekspresjonizm filmowy poprzedził ekspresjonizm w literaturze 1910-1925, który z czasem objął wszystkie dziedziny sztuki, zwłaszcza malarstwo, film i literaturę. W utworach ekspresjonistycznych wyrażała się świadomość kryzysu, bunt o charakterze społecznym, moralnym i intelektualnym. Główne tematy literatury ekspresjonistycznej to wojna, miasto, cywilizacja. Dbałości o piękno przeciwstawili ekspresjoniści jako dążenie do prawdy. Wystąpili też przeciwko naturalistycznemu kopiowaniu rzeczywistości, a modernistyczny estetyzm zastąpiła pasja zaangażowania. Środkami wyrazu ekspresjonizmu były: deformacja rzeczywistości, gwałtowność wypowiedzi, kontrast i dysonans. W Polsce tendencje ekspresjonistyczne wystąpiły już w okresie Młodej Polski. (pismo "Zdrój" wydawane przez J. Hulewicza oraz związana z nim grupa poetów i malarzy Bunt). Narodziny ekspresjonizmu przypadają w sztuce wiązane są z drezdeńskim ugrupowaniem artystycznym Die Brucke (Most, 1905). W Monachium od 1911 działało znane ze scenografii "Gabinetu…" ugrupowanie Błękitny Jeździec (Der Blaue Reiter). Związani z nim byli Wassily Kandinsky i Oscar Kokoschka.
(za: Encyklopedia WIEM, inf. własne).

GABINET DOKTORA CALIGARI W NOWEJ ODSŁONIE MUZYCZNEJ
Największe dzieło ekspresjonizmu niemieckiego prezentujemy w nowej odsłonie – genialne nieme kino połączyliśmy z muzyką specjalnie stworzoną przez grupę MINIMATIKON. Muzyka zespołu towarzyszyć będzie regularnym pokazom kinowym (od 10 lipca) i festiwalowym. Pierwszy występ zespołu został zaplanowany na 5 lipca 2009 w ramach uroczystego otwarcia XV Festiwalu "Lato Filmów w Warszawie".

MINIMATIKON to filmowe wcielenie zespółu Orange the Juice w składzie poszerzonym o dwóch dodatkowych muzyków. Kolektyw skupia się na tworzeniu muzyki typowo ilustracyjnej. Trupę tworzą: Marcin A. Steczkowski - fortepian, trąbka, klawisze, dźwięki / Orange the Juice; Dawid Lewandowski - gitara, dźwięki / Orange the Juice; Marcin Yadach - kontrabas, gitara basowa / Orange the Juice; Jan Kiedrzyński - bębny / Orange the Juice; Piotr Cebula - skrzypce /The Transgress; Maciej Kosztyła - saksofon, klarnet / The Transgress; Konrad Zawadzki - wokal /Orange the Juice.
Próbek stworzonego przez MINIMATIKON soundtracku można posłuchać pod adresem:

ROBERT WIENE – REŻYSER
Ur. 1873 we Wrocławiu – zm. 1938 w Paryżu. Reżyser, scenarzysta. Syn aktora teatralnego Carla Wiene i brat reżysera filmowego Conrada Wiene. Pracował jako reżyser i dramaturg teatralny w Berlinie. Napisał wiele scenariuszy do filmów. Jako samodzielny reżyser zadebiutował filmem Arme Eva, z udziałem wielkiego aktora (ówcześnie na początku kariery) – Emila Janningsa. W historii kina zapisał się właśnie dzięki filmowi Gabinet doktora Caligari.

CONRAD VEIDT – WRÓŻ CESARE
(1893 Berlin – 1943 Los Angeles). Aktor niemiecki o międzynarodowej sławie – znany między innymi z ról w Satanas, Gabinecie figur woskowych i drugiej wersji Studenta z Pragi (jednego z klasyków ekspresjonizmu niemieckiego). Najsłynniejszą jego rolą w życiu była niewątpliwie postać Majora Strassera, niemieckiego oficera z legendarnego filmu Casablanca (1942). Po dojściu Hitlera do władzy przebywał na emigracji i osiadł potem w Hollywood. Najgłośniejszą rolę stworzył wówczas w angielskiej wersji Żyda Süssa. Często grywał też role szpiegów i bezwzględnych nazistów. Zmarł nagle na atak serca.

WERNER KRAUSS – DR CALIGARI
(1884 Niemcy – 1959 Austria) Uważany za jednego z najwybitniejszych aktorów niemieckich pierwszej poł. XX wieku. Grał w wielu głośnych filmach, między innymi w Gabinecie figur woskowych, Szynach, Dantonie, Zatraconej uliczce, Tajemnicach duszy i Nanie. W okresie faszystowskim też często był widoczny na ekranie, w tym w czołowym filmie propagandowym Żyd Süss. Nazywano go nawet "aktorem Josepha Goebbelsa", ministra propagandy Rzeszy. Po wojnie zniknął, m.in. z tego powodu, z ekranów.

CIEKAWOSTKI
Gabinet doktora Caligari miał bardzo nowoczesną kampanię reklamową, na kilka tygodni przed premierą w Berlinie rozklejano plakaty z napisem "Du mußt Caligari werden!" - czyli "musisz zostać Caligarim". Były rozlepiane bez najmniejszej wskazówki, że stanowią promocję filmu.
Wg legendy pomysł na film zrodził się, gdy jego scenarzysta Hans Janowitz, był na zabawie karnawałowej i zobaczył tam dziwnego mężczyznę. Potem okazało się, że na zabawie zabito dziewczynę, a ów mężczyzna był na jej pogrzebie.
Scenografia filmu zrobiona została z papieru i malowano na niej farbami cienie.
Film początkowo wcale nie miał trafić do kin. Ich właściciele podchodzili dość sceptycznie do obrazu przedstawionego przez Roberta Wiene'a. Sądzili, iż tak dziwna i artystyczna produkcja, nie przyciągnie zbyt dużej widowni przed ekrany. Premiera odbyła się przypadkiem – w berlińskim kinie Marmorhaus 26 lutego 1920 roku właściciele nie otrzymali zakontraktowanego wcześniej innego filmu i postanowili zaryzykować i puścić dzieło Roberta Wiene'a.
Wg lekarzy scenarzysta popełnił błąd faktograficzny. Cesare opisywany jako somnambulik – czyli lunatyk, był ich zdaniem – wg dzisiejszej wiedzy – raczej narkoleptykiem, czyli człowiekiem nieustannie, niezależnie od pory dnia i miejsca, nagle zapadającym w głęboki, narkotyczny sen.

Film doczekał się kilku remake'ów: The Cabinet of Dr. Caligari (reż. Dawid Lee Fischer, USA, 2005); The Cabinet of Dr. Ramirez (reż. Peter Sellars, USA 1991, w rolach głównych takie sławy jak: Michail Barysznikov jako Cesare, Joan Cusack i Peter Gallagher); The Cabinet of Caligari (reż. Robert May, USA, 1962) 2008 ROKU, W RAMACH CYKLU KLASYKA KINA NIEMIECKIEGO, DO KIN TRAFIŁY DWA TYTUŁY:
METROPOLIS, reż. Fritz Lang - 1927 (premiera: 4.04.2008)
BŁĘKITNY ANIOŁ, reż. Josef von Sternberg, 1930 (premiera: 18.04.2008).
18-11-20 07:14:03